Przedsiębiorcy, którzy dochodzą rekompensaty z art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, zadają jedno z pierwszych pytań księgowej: „a czy od tego płaci się VAT i kiedy mam to wpisać w przychody?”. Odpowiedź — po obu stronach transakcji — jest korzystna dla rozliczeń, ale wymaga zrozumienia kilku zasad. Poniżej praktyczny przewodnik dla wierzyciela i dłużnika, oparty na przepisach ustawowych i interpretacjach Krajowej Informacji Skarbowej.
VAT — rekompensata i odsetki poza opodatkowaniem
Rekompensata za koszty odzyskiwania należności (40/70/100 EUR) oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych nie podlegają VAT. Nie są to świadczenia wzajemne za dostawę towaru lub usługę, lecz świadczenia o charakterze odszkodowawczo-sankcyjnym. Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. 2024 poz. 361 z późn. zm.) opodatkowaniu VAT podlega „odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju”. Rekompensata i odsetki za opóźnienie nie stanowią wynagrodzenia za jakiekolwiek świadczenie — ich funkcją jest zrekompensowanie szkody wynikłej z nieterminowej zapłaty.
W praktyce oznacza to:
- wierzyciel nie wystawia faktury VAT na rekompensatę ani na odsetki;
- właściwym dokumentem jest nota księgowa (nota obciążeniowa);
- dłużnikowi nie przysługuje prawo do odliczenia VAT — bo go w ogóle nie ma;
- kwoty te nie wchodzą do ewidencji VAT ani JPK_V7.
Ta zasada jest ugruntowana w praktyce organów podatkowych i znajduje oparcie w orzecznictwie TSUE dotyczącym odszkodowań (które nie są uznawane za wynagrodzenie w rozumieniu dyrektywy VAT).
CIT i PIT u wierzyciela — przychód powstaje kasowo
Po stronie wierzyciela rekompensata i odsetki są przychodem podatkowym, ale — co kluczowe — rozpoznawanym kasowo, w dniu otrzymania pieniędzy. Samo wysłanie wezwania do zapłaty, skierowanie sprawy do sądu czy uzyskanie nakazu zapłaty nie generują obowiązku podatkowego. Przychód powstaje dopiero wtedy, gdy środki wpłyną na rachunek bankowy wierzyciela.
Odsetki — art. 12 ust. 4 pkt 2 ustawy o CIT
Zgodnie z art. 12 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. 2023 poz. 2805 z późn. zm.) do przychodów nie zalicza się kwot naliczonych, lecz nieotrzymanych odsetek od należności, w tym również od udzielonych pożyczek. Analogiczna reguła obowiązuje w PIT — art. 14 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. 2024 poz. 226 z późn. zm.). Odsetki stają się przychodem dopiero w dacie ich faktycznego otrzymania.
Potwierdza to m.in. interpretacja indywidualna Dyrektora KIS z 12 czerwca 2020 r., sygn. 0114-KDIP2-2.4010.104.2020.2.JG/AG, w której organ podkreślił kasowy charakter rozpoznania odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych.
Rekompensata — art. 12 ust. 3e ustawy o CIT
Dla samej rekompensaty z art. 10 ust. 1 u.p.n.o. podstawą jest art. 12 ust. 3e ustawy o CIT (i odpowiednio art. 14 ust. 1i ustawy o PIT). Przepis ten obejmuje przychody „inne niż z działalności gospodarczej w ścisłym sensie”, dla których datą powstania przychodu jest dzień otrzymania zapłaty. Rekompensata nie jest wynagrodzeniem za dostawę czy usługę — nie powstaje w momencie wykonania świadczenia, lecz w momencie rzeczywistego otrzymania środków.
Stanowisko to potwierdziła interpretacja Dyrektora KIS z 17 czerwca 2020 r., sygn. 0114-KDIP2-2.4010.90.2020.2.AM. Organ wskazał, że rekompensata z art. 10 ma charakter sankcyjno-odszkodowawczy, a jej przychodowe ujęcie następuje kasowo.
Wniosek praktyczny: wierzyciel nie płaci podatku dochodowego od kwot, których jeszcze nie otrzymał. Jeżeli dłużnik płaci po roku, przychód powstaje w dacie wpływu — bez konieczności korygowania wcześniejszych okresów.
Po stronie dłużnika — rekompensata to koszt podatkowy
Często pojawia się wątpliwość, czy rekompensata wypłacona kontrahentowi jest u dłużnika kosztem uzyskania przychodu, czy też — jako „kara za opóźnienie” — podlega wyłączeniu z KUP na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 22 ustawy o CIT (odpowiednio art. 23 ust. 1 pkt 19 ustawy o PIT). Organy podatkowe udzieliły jasnej odpowiedzi: rekompensata z art. 10 nie jest karą umowną ani odszkodowaniem z tytułu wad dostarczonych towarów, o których mowa w tych przepisach.
W interpretacji Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 16 września 2013 r., sygn. IPPB3/423-427/13-2/AG, organ potwierdził, że rekompensata ryczałtowa z ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (obecnie: u.p.n.o.) nie mieści się w katalogu wyłączeń z art. 16 ust. 1 pkt 22 CIT. Może więc zostać zaliczona do kosztów uzyskania przychodu jako koszt pośredni — w dacie poniesienia (art. 15 ust. 4d i 4e CIT).
Analogiczne reguły dotyczą odsetek za opóźnienie: u dłużnika są one KUP kasowo, tj. w dacie faktycznej zapłaty (art. 16 ust. 1 pkt 11 CIT — do kosztów nie zalicza się naliczonych, lecz niezapłaconych odsetek).
Istotne zastrzeżenie: aby zaliczenie do KUP było bezpieczne, dłużnik powinien być w stanie wykazać związek kosztu z prowadzoną działalnością oraz brak winy umyślnej przy opóźnieniu (np. trudności finansowe, spory z kontrahentami, okoliczności obiektywne). W praktyce kontroli podatkowej spór dotyczy najczęściej kwestii, czy dłużnik nie doprowadził do opóźnienia świadomie i celowo.
Skutki praktyczne — skrót dla obu stron
| Świadczenie | Wierzyciel — VAT | Wierzyciel — CIT/PIT | Dłużnik — KUP |
|---|---|---|---|
| Rekompensata 40/70/100 EUR | poza VAT (nota księgowa) | przychód kasowy (art. 12 ust. 3e CIT / art. 14 ust. 1i PIT) | KUP pośredni (art. 15 ust. 4d CIT) |
| Odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych | poza VAT | przychód kasowy (art. 12 ust. 4 pkt 2 CIT / art. 14 ust. 3 pkt 2 PIT) | KUP kasowo (art. 16 ust. 1 pkt 11 CIT) |
Trzy wnioski, które warto zapamiętać
1. Wysłanie wezwania nie generuje zobowiązania podatkowego. Zarówno rekompensata, jak i odsetki są przychodem u wierzyciela dopiero w dniu wpływu środków na rachunek. Nie ma ryzyka zapłaty CIT/PIT od roszczeń, których dłużnik realnie nie uregulował.
2. Brak VAT upraszcza dokumentację. Rekompensatę dokumentuje się notą obciążeniową, a nie fakturą. Nie wchodzi ona do JPK_V7 i nie wpływa na rozliczenia VAT po żadnej ze stron.
3. Dłużnik nie traci — ma KUP. Argument, że „kontrahent nie będzie chciał zapłacić, bo to dla niego kara”, nie ma oparcia w stanie prawnym. Dla dłużnika zapłacona rekompensata stanowi koszt podatkowy — w praktyce netto obciążenie jest więc istotnie niższe od kwoty nominalnej.
Co to oznacza w praktyce dochodzenia roszczeń
Aspekt podatkowy jest jednym z najczęściej przywoływanych argumentów „przeciw” po stronie wierzycieli: obawa, że odzyskanie rekompensaty „i tak się nie opłaca po podatkach”. W rzeczywistości ciężar podatkowy jest standardowy (jak od każdego innego przychodu), a brak VAT oraz kasowe rozpoznanie przychodu sprawiają, że ryzyko podatkowe jest minimalne. Po stronie dłużnika argument „zapłacę i jeszcze odpiszę to od podatku” pomaga w negocjacjach — zwłaszcza przy etapie polubownym, gdy celem jest szybkie porozumienie.
Jeżeli szukasz podstaw teoretycznych — przeczytaj artykuły o samej konstrukcji rekompensaty z art. 10, progach 40/70/100 EUR oraz zasadach naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych. Kompleksowy przegląd zagadnienia znajdziesz w pełnym przewodniku po rekompensatach B2B. Jeżeli korzystasz z faktoringu — sprawdź, dlaczego rekompensata i tak zostaje przy Tobie.
Zastrzeżenie
Powyższe zasady odzwierciedlają ugruntowaną linię interpretacyjną KIS oraz brzmienie obowiązujących przepisów (stan na 2026 r.). W sytuacjach nietypowych — np. rekompensata otrzymana w ramach układu restrukturyzacyjnego, przez spółkę w likwidacji albo podmiot korzystający z estońskiego CIT — warto zweryfikować kwalifikację z księgowym lub wystąpić o własną interpretację indywidualną.
Podsumowanie
Rekompensata z art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych nie podlega VAT. W CIT i PIT — zarówno rekompensata, jak i odsetki — są przychodem kasowym: wierzyciel rozpoznaje je w dniu otrzymania. Po stronie dłużnika stanowią one koszt uzyskania przychodu, ponieważ nie są karą umowną z katalogu wyłączeń CIT. Oznacza to, że dochodzenie rekompensaty jest bezpieczne podatkowo dla obu stron — a argument „nie warto, bo podatki pochłoną zysk” nie znajduje oparcia w przepisach.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź, ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.