Teza w jednym zdaniu: Kara umowna i rekompensata z art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych to dwie zupełnie różne instytucje — można ich dochodzić jednocześnie, bo dotyczą zupełnie innych naruszeń umowy. Kara umowna obejmuje niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego, rekompensata — opóźnienie w zapłacie.
W praktyce klienci mylą je częściej, niż można by przypuszczać. Spotykamy umowy, w których kontrahenci próbują zastrzec „karę umowną za każdy dzień opóźnienia w zapłacie faktury” — i jednocześnie w razie sporu kwestionują roszczenie o rekompensatę z art. 10 argumentując, że „to to samo, dwa razy odszkodowania się nie należą”. To błąd na dwóch poziomach.
Czym się różnią — dwie instytucje, dwa rodzaje naruszeń
Kara umowna (art. 483 KC) — tylko dla zobowiązań niepieniężnych
Zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego: „Można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna).”
Dwa warunki, które wynikają wprost z przepisu:
- Kara umowna musi być zastrzeżona w umowie — nie powstaje „z ustawy”, strony muszą ją wpisać.
- Może dotyczyć wyłącznie zobowiązania niepieniężnego — a więc na przykład obowiązku dostawy towaru, wykonania usługi w terminie, zachowania poufności, zakończenia robót budowlanych. Nigdy — zapłaty.
Dlaczego „nigdy — zapłaty”? Bo dla opóźnienia w zapłacie ustawodawca przewidział własny mechanizm w art. 481 KC (odsetki za opóźnienie) oraz — w transakcjach B2B — art. 7 i 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (odsetki „transakcyjne” plus rekompensata ryczałtowa). Zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego klauzula „kara umowna za każdy dzień opóźnienia w zapłacie” jest nieważna w tej części jako sprzeczna z art. 483 § 1 KC.
Rekompensata (art. 10 u.p.n.o.) — wyłącznie za opóźnienie w zapłacie
Rekompensata działa lustrzanie. Powstaje automatycznie, z mocy ustawy, gdy kontrahent B2B nie zapłaci w terminie. Nie trzeba jej zastrzegać w umowie, nie trzeba wzywać dłużnika. Wynosi równowartość 40, 70 lub 100 euro — w zależności od wartości świadczenia pieniężnego (zob. jak ustalić wysokość rekompensaty).
Podstawa: art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (Dz.U. 2023 poz. 1790 ze zm.). Więcej o samej instytucji: Czym jest rekompensata z art. 10.
Dlaczego nie mogą się „wzajemnie wykluczać”
Argument dłużnika „dwa razy odszkodowania się nie należą” brzmi logicznie, ale nie przystaje do konstrukcji obu instytucji. Kara umowna i rekompensata rekompensują różne naruszenia:
- Kara umowna — naruszenie zobowiązania niepieniężnego (np. opóźniona dostawa towaru, niewykonanie usługi w terminie).
- Rekompensata — opóźnienie w zapłacie (czyli naruszenie zobowiązania pieniężnego).
W jednym stosunku umownym możliwe są oba naruszenia równolegle. Najprostszy przykład: wykonawca zakończył usługę po terminie (kara umowna za opóźnienie w wykonaniu), a zamawiający zapłacił fakturę po terminie (rekompensata z art. 10). Dwa różne naruszenia, dwóch różnych dłużników, dwie różne podstawy prawne. Kumulacja nie jest „podwójnym odszkodowaniem” — to dwa niezależne roszczenia.
Typowe scenariusze z praktyki
1. Wykonawca vs zamawiający w umowie o dzieło lub roboty budowlane
Umowa zastrzega karę umowną za każdy dzień opóźnienia w oddaniu dzieła (zobowiązanie niepieniężne wykonawcy). Zamawiający oddał dzieło z opóźnieniem — ma obowiązek zapłacić karę umowną. Jednocześnie zamawiający zapłacił wynagrodzenie po terminie — wykonawcy przysługuje rekompensata z art. 10. Oba roszczenia mogą być dochodzone niezależnie, a w praktyce często kompensują się w pozwie wzajemnym.
2. Dostawca vs odbiorca w umowie ramowej
Dostawca zastrzega w umowie karę umowną za opóźnienie w dostawie. Odbiorca zalega z zapłatą za poprzednie faktury. Dostawca dochodzi rekompensaty z art. 10 od każdej zaległej faktury (zob. jedna umowa, wiele faktur — ile rekompensat). Odbiorca — jeśli dostawa była opóźniona — może dochodzić kary umownej. Oba roszczenia są odrębne.
3. Klauzula „kara umowna za opóźnienie w zapłacie”
Takie zapisy nadal krążą we wzorach umownych, zwłaszcza w umowach B2B podpisywanych pod presją silniejszej strony. Są nieważne w zakresie, w jakim próbują „karę umowną” powiązać z opóźnieniem w zapłacie. Konsekwencja dla wierzyciela: nie może dochodzić „kary umownej” za opóźnienie w zapłacie, ale ma pełne prawo dochodzić odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych (art. 7 u.p.n.o.) oraz rekompensaty z art. 10. Więcej o granicach swobody umów w tym zakresie: czy umowa może wyłączyć rekompensatę.
Kluczowa różnica: miarkowanie
Tu dochodzimy do punktu, w którym kara umowna i rekompensata zachowują się inaczej w sporze sądowym.
Kara umowna — zgodnie z art. 484 § 2 KC, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo gdy kara jest rażąco wygórowana, sąd może ją zmniejszyć (miarkowanie). To standardowy zarzut dłużnika w sporach o wysokie kary umowne — i sądy regularnie go uwzględniają.
Rekompensata z art. 10 — miarkowania brak. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 11 kwietnia 2024 r. w sprawie C-279/23 jednoznacznie wykluczył stosowanie do rekompensaty konstrukcji „nadużycia prawa” z art. 5 KC. Sądy krajowe nie mogą oddalać roszczeń o rekompensatę „ze względu na słuszność”, „nieproporcjonalność” czy „znikomą szkodę”. Szczegółowo o tym: TSUE vs art. 5 KC (C-279/23).
W praktyce: ta sama „nieproporcjonalność” kwoty do rzeczywistej szkody, która pozwala dłużnikowi obronić się przed wygórowaną karą umowną, nie działa przeciwko rekompensacie.
Podsumowanie praktyczne
Dla wierzyciela, który analizuje umowę z opóźnieniem w płatności i jednocześnie innym naruszeniem niepieniężnym:
- Sprawdź, czy umowa zastrzega karę umowną — i czy dotyczy ona rzeczywiście zobowiązania niepieniężnego (dostawa, wykonanie usługi, zakończenie robót). Jeśli dotyczy „opóźnienia w zapłacie” — klauzula jest nieważna w tej części.
- Rekompensatę z art. 10 dochodź niezależnie od kary umownej — to roszczenie z innej podstawy i innego naruszenia.
- Nie daj się zwieść argumentacji „dwa razy odszkodowanie się nie należy” — to dwa różne roszczenia.
- Pamiętaj o różnicy w miarkowaniu: kara umowna może być obniżona przez sąd, rekompensata — nie.
Dla dłużnika natomiast: jeżeli w umowie jest zapis „kara umowna za opóźnienie w zapłacie”, nie rezygnuj automatycznie z kwestionowania takiej klauzuli. Ale to nie zwalnia z zapłaty rekompensaty — ta należy się z mocy ustawy.
Różnicę między dochodzeniem rekompensaty a klasyczną windykacją wyjaśniamy szerzej w artykule Rekompensata a windykacja. Kompletne ujęcie instytucji znajdziesz w naszym przewodniku po rekompensatach B2B.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.