Upadłość kontrahenta a rekompensata z art. 10 — jak zgłosić wierzytelność i czego się spodziewać

Kontrahent przestał płacić, a po kilku tygodniach okazuje się, że sąd ogłosił wobec niego upadłość. Pierwsze pytanie wierzyciela brzmi zwykle: „czy w ogóle coś jeszcze odzyskam?”. Drugie — często pomijane — brzmi: „a co z rekompensatą 40, 70 lub 100 EUR z art. 10? Czy to też mogę zgłosić?”. Odpowiedź jest prosta tylko z pozoru.

Teza w jednym zdaniu

Rekompensata z art. 10 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (Dz.U. 2023 poz. 1790) za opóźnienia powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości jest wierzytelnością upadłościową — podlega zgłoszeniu do masy upadłości na ogólnych zasadach Prawa upadłościowego (Dz.U. 2025 poz. 614 t.j.), a jej dochodzenie w odrębnym procesie przeciwko upadłemu jest po ogłoszeniu upadłości co do zasady niedopuszczalne.

Dlaczego rekompensata nie znika z dniem ogłoszenia upadłości

Rekompensata z art. 10 powstaje z mocy prawa w dniu, w którym wierzyciel nabywa uprawnienie do odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych — czyli z pierwszym dniem opóźnienia w zapłacie (art. 7 ust. 1 i art. 10 ust. 1 ustawy o p.n.o.). Nie wymaga wezwania, faktury, wpisu do ksiąg ani żadnej czynności wierzyciela. Powstaje sama, automatycznie. To stanowisko jest ugruntowane w orzecznictwie (uchwała SN z 11 grudnia 2015 r., III CZP 94/15 — rekompensata przysługuje bez konieczności wykazywania kosztów odzyskiwania należności) i potwierdzone przez TSUE (wyrok z 11 kwietnia 2024 r. w sprawie C-279/23 — sąd krajowy nie może oddalić rekompensaty z powołaniem na zasady współżycia społecznego).

Konsekwencja jest istotna: jeżeli faktura miała termin płatności np. 31 stycznia, dłużnik nie zapłacił w terminie, a sąd ogłosił jego upadłość 15 marca — to rekompensata powstała 1 lutego, czyli jeszcze przed dniem ogłoszenia upadłości. Tym samym wchodzi do masy upadłości jako wierzytelność upadłościowa. Co innego rekompensata za opóźnienia w płatnościach po dniu ogłoszenia upadłości — tę traktuje się jako zobowiązanie masy upadłości i syndyk powinien ją zaspokoić poza listą.

Co dzieje się z toczącym się procesem o rekompensatę

Jeżeli wniosłeś już pozew przeciwko kontrahentowi (np. o zapłatę faktury wraz z rekompensatą i odsetkami), a w trakcie procesu sąd ogłosił jego upadłość, postępowanie ulega zawieszeniu z urzędu na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. Dalsze losy zależą od tego, czy roszczenie podlega zgłoszeniu do masy upadłości:

Wierzytelność pieniężna podlegająca zgłoszeniu — proces podlega umorzeniu po zgłoszeniu jej syndykowi (art. 145 ust. 1 pr.up. a contrario); spór o jej istnienie i wysokość rozstrzyga się w postępowaniu o ustalenie listy wierzytelności (sprzeciw do listy → sędzia-komisarz → sąd upadłościowy).
Wierzytelność niepodlegająca zgłoszeniu (np. zobowiązanie masy powstałe po ogłoszeniu upadłości) — proces toczy się dalej z udziałem syndyka jako strony w miejsce upadłego (art. 144 pr.up.).

Innymi słowy: po ogłoszeniu upadłości dłużnika nie próbuj „dochodzić” rekompensaty na drodze procesu cywilnego ani egzekucji komorniczej — to droga zamknięta. Właściwą ścieżką jest zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.

Jak zgłosić rekompensatę do masy upadłości — krok po kroku

Od 1 grudnia 2021 r. zgłaszanie wierzytelności w postępowaniach upadłościowych odbywa się wyłącznie elektronicznie przez Krajowy Rejestr Zadłużonych (KRZ — krz.ms.gov.pl). Pisemne zgłoszenie złożone do akt sprawy nie wywołuje skutku.

Sprawdź ogłoszenie o upadłości w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz w KRZ — ustal sygnaturę sprawy upadłościowej, dane syndyka i termin zgłaszania wierzytelności (zwykle 30 dni od obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości — art. 51 ust. 1 pkt 5 pr.up.).
Zaloguj się do KRZ (profil zaufany, e-dowód lub podpis kwalifikowany) i wybierz formularz zgłoszenia wierzytelności w danym postępowaniu.
Wskaż wszystkie składniki wierzytelności oddzielnie: kapitał (należność główna z faktury), odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych do dnia poprzedzającego ogłoszenie upadłości, rekompensata z art. 10 (40, 70 lub 100 EUR za każdą fakturę — przeliczona na PLN według kursu średniego NBP z ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym świadczenie pieniężne stało się wymagalne, art. 10 ust. 1a u.p.n.o.), ewentualne koszty odzyskiwania powyżej ryczałtu (art. 10 ust. 2 u.p.n.o.).
Załącz dowody: faktury, dowody doręczenia, ewentualne wezwania do zapłaty, umowę. W przypadku rekompensaty wystarczy wykazać samo opóźnienie — zgodnie z C-279/23 syndyk nie może żądać dowodu poniesienia kosztów.
Zachowaj UPP (urzędowe poświadczenie przedłożenia) — to dowód terminowego zgłoszenia.

Spóźnienie ze zgłoszeniem nie powoduje utraty wierzytelności, ale rodzi koszty: zgodnie z art. 235 ust. 1 pr.up. zgłoszenie po terminie wymaga uiszczenia zryczałtowanej opłaty równej 15% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (kwota aktualizowana co roku — w 2026 r. wynosi około kilkuset złotych), a wierzyciel nie uczestniczy w czynnościach dokonanych przed jego zgłoszeniem.

W jakiej kategorii zaspokoi się rekompensata — i ile realnie odzyskasz

Tu zaczyna się część, w której trzeba być uczciwym. Art. 342 ust. 1 pr.up. dzieli należności podlegające zaspokojeniu z masy na cztery kategorie:

Kategoria pierwsza — należności ze stosunku pracy, alimenty, renty, składki ZUS za 3 lata przed upadłością.
Kategoria druga — pozostałe należności, w tym z tytułu dostaw towarów i usług, podatki i inne daniny publiczne (kapitał faktury wpada zwykle właśnie tutaj).
Kategoria trzecia — odsetki od należności kategorii poprzednich, sądowe i administracyjne kary pieniężne, należności z tytułu darowizn i zapisów.
Kategoria czwarta — należności wspólników z tytułu pożyczek udzielonych spółce w okresie 5 lat przed upadłością.

Kwalifikacja rekompensaty z art. 10 do konkretnej kategorii nie jest jednoznacznie rozstrzygnięta w orzecznictwie. Funkcjonują dwie linie argumentacyjne:

Wraz z należnością główną — kategoria druga. Rekompensata jest świadczeniem ubocznym, ale samodzielnym (sui generis), powstałym w związku z transakcją handlową. Jako roszczenie wierzyciela z tytułu dostawy/usługi, nieobjęte literalnie wyłączeniami z kategorii drugiej, powinna trafić do tej samej kategorii co kapitał faktury.
W kategorii trzeciej — analogicznie do odsetek. Argument: rekompensata pełni funkcję zbliżoną do odsetek (mobilizująco-sankcyjną), jest powiązana akcesoryjnie z uprawnieniem do odsetek (art. 10 ust. 1 odsyła do art. 7 ust. 1) i powinna dzielić ich los.

Praktyka syndyków jest niejednolita. Bezpieczniej zakładać scenariusz pesymistyczny (kategoria trzecia → niższe lub zerowe zaspokojenie) i zgłaszać rekompensatę z dokładnym wskazaniem podstawy oraz argumentacją za kwalifikacją do kategorii drugiej. Ostateczna decyzja należy do syndyka przy sporządzaniu listy, a w razie sporu — do sędziego-komisarza i sądu upadłościowego po sprzeciwie do listy wierzytelności (art. 256 pr.up.).

Realne zaspokojenie zależy od tego, ile aktywów zostanie w masie po pokryciu kosztów postępowania (art. 230 pr.up.) i wierzytelności kategorii pierwszej. W upadłościach polskich spółek pokrycie wierzytelności kategorii drugiej rzadko przekracza kilkanaście procent, a zaspokojenie kategorii trzeciej (odsetki) to często 0%. To jest niewygodna prawda, którą trzeba powiedzieć klientowi przed zgłoszeniem.

Czy w ogóle warto zgłaszać rekompensatę

Praktyczne zasady decyzyjne:

Zgłaszaj zawsze, gdy zgłaszasz kapitał faktury — koszt zgłoszenia rekompensaty jako kolejnego składnika tej samej wierzytelności jest zerowy, a w razie korzystnego scenariusza (kategoria druga, sensowny stopień zaspokojenia) odzyskasz dodatkową kwotę. Nie zgłaszać = świadomie się tego pozbawiać.
Nie wytaczaj odrębnego pozwu wyłącznie o rekompensatę po ogłoszeniu upadłości — sąd zawiesi proces i sprawa i tak skończy się na liście wierzytelności. Wyjątek: gdy kapitał już jest zaspokojony, a rekompensata pozostała — wówczas też zgłaszasz ją do masy, nie pozywasz.
Sprawdź KRZ przed wytoczeniem powództwa — przy nowych sprawach zawsze zaczynaj od weryfikacji, czy wobec dłużnika nie toczy się już postępowanie upadłościowe lub restrukturyzacyjne. Zaoszczędzisz opłatę sądową i czas. O tym, jak rekompensata zachowuje się w restrukturyzacji dłużnika, pisaliśmy w artykule Dłużnik w restrukturyzacji — co z Twoimi rekompensatami.
Pamiętaj o zakazie cesji — art. 10 ust. 4 u.p.n.o. wyłącza zbywalność roszczenia o rekompensatę. Nie sprzedasz jej firmie windykacyjnej. Możesz jedynie udzielić pełnomocnictwa do dochodzenia. Więcej w artykule Korzystasz z faktoringu? Rekompensata i tak należy się Tobie.

Najczęstsze błędy wierzycieli

Pominięcie rekompensaty w zgłoszeniu. Wierzyciele zgłaszają sam kapitał i odsetki, „bo o rekompensacie zapomnieli”. Po upływie terminu zgłaszania i sporządzeniu listy wracać do tego trzeba w trybie zgłoszenia spóźnionego — z opłatą i ryzykiem pominięcia części czynności.
Niewłaściwe przeliczenie EUR na PLN. Stosowanie kursu z dnia ogłoszenia upadłości albo bieżącego kursu zamiast kursu z art. 10 ust. 1a u.p.n.o. (kurs średni NBP z ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc wymagalności faktury). Każda faktura ma swój kurs.
Naliczanie jednej rekompensaty od umowy ramowej. TSUE (C-370/21, C-78/22) potwierdził: każda faktura = osobna rekompensata. W zgłoszeniu wymień je liczbowo i z rozbiciem.
Zgłaszanie rekompensaty za opóźnienia po dniu ogłoszenia upadłości razem z wierzytelnością upadłościową. To zobowiązanie masy, nie wierzytelność upadłościowa — innym torem dochodzenia.

Checklista działań

Sprawdź KRZ — ustal datę ogłoszenia upadłości, sygnaturę, syndyka, termin zgłoszeń.
Zsumuj wszystkie faktury z opóźnieniami sprzed dnia ogłoszenia upadłości.
Dla każdej faktury wylicz: kapitał, odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych do dnia poprzedzającego ogłoszenie upadłości, rekompensatę (40/70/100 EUR według kursu NBP z odpowiedniego dnia).
Zgłoś wierzytelność elektronicznie w KRZ przed upływem terminu — wskaż każdy składnik osobno z podstawą prawną.
Zachowaj UPP i monitoruj listę wierzytelności po jej sporządzeniu — jeśli syndyk zakwalifikuje rekompensatę niżej, niż uważasz za zasadne, składaj sprzeciw w terminie 2 tygodni od obwieszczenia (art. 256 ust. 1 pr.up.).

Do weryfikacji w LEX/Legalis (dla pełnej pewności)

Aktualne orzecznictwo SN i sądów apelacyjnych w sprawie kategorii zaspokojenia rekompensaty z art. 10 — brak wprost rozstrzygającej linii orzeczniczej.
Najnowsze stanowiska doktryny dotyczące kwalifikacji rekompensaty jako roszczenia akcesoryjnego do odsetek vs. roszczenia samodzielnego.

Podsumowanie

Upadłość kontrahenta nie likwiduje rekompensaty z art. 10 — przesuwa tylko sposób jej dochodzenia z procesu cywilnego do postępowania upadłościowego. Zgłoszenie kosztuje niewiele (czas i kilka kliknięć w KRZ), a w przypadku „lepszych” upadłości może realnie zwiększyć odzyskaną kwotę. Najgorsza decyzja to nie zgłosić nic — bo wtedy 100% rekompensaty przepada.

Masz faktury zapłacone po terminie — albo dłużnika, który właśnie ogłosił upadłość? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.