Twoja firma eksportuje usługi do Niemiec i fakturuje w EUR. Zlecasz transport czeskiej spedycji, która rozlicza się w USD. Niemiecki kontrahent przeciąga zapłatę o trzy tygodnie. Czy mechanizm rekompensaty z art. 10 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (Dz.U. 2023/1790, t.j.; dalej: u.p.n.o.) działa również tutaj? Tak — pod warunkiem, że umowa podlega prawu polskiemu albo sprawa trafia przed polski sąd. Diabeł tkwi w przeliczeniach.
Krótka teza
Rekompensata 40/70/100 EUR z art. 10 ust. 1 u.p.n.o. przysługuje także przy fakturach wystawionych w walucie obcej. Aby ustalić właściwą kategorię (40, 70 czy 100 EUR), wartość świadczenia pieniężnego z faktury walutowej trzeba przeliczyć na PLN po kursie średnim NBP z dnia wymagalności (art. 358 § 2 k.c.). Samą rekompensatę przelicza się odrębnie — wyłącznie po kursie EUR/PLN ogłoszonym przez NBP w ostatnim dniu roboczym miesiąca poprzedzającego miesiąc wymagalności (art. 10 ust. 1a u.p.n.o.). To dwie różne operacje na dwóch różnych kursach — i jeden z najczęstszych błędów w pozwach o rekompensatę.
Kiedy stosujemy polską u.p.n.o. do faktur w walucie obcej
Warunki konieczne to: (1) status transakcji handlowej w rozumieniu art. 4 pkt 1 u.p.n.o. — odpłatna dostawa towaru lub świadczenie usługi między przedsiębiorcami w związku z prowadzoną działalnością; (2) jurysdykcja prawa polskiego — wynikająca z wyboru prawa w umowie (rozporządzenie Rzym I, art. 3) albo z łączników obiektywnych (siedziba świadczącego charakterystycznie). W praktyce sądowej dotyczącej kontraktów transportowych w obrocie międzynarodowym sądy stosują u.p.n.o. równolegle z Konwencją CMR — co potwierdza m.in. wyrok Sądu Rejonowego w Tarnowie z 24 lutego 2025 r. (V GC 489/24, SAOS ID 535898), w którym zasądzono 40 EUR rekompensaty od frachtu wyrażonego w euro na trasie międzynarodowej.
Próg 5 000 / 50 000 PLN przy fakturze walutowej — który kurs?
Art. 10 ust. 1 u.p.n.o. wyznacza próg od wartości świadczenia pieniężnego w złotych: 40 EUR (do 5 000 zł), 70 EUR (powyżej 5 000 zł do 50 000 zł), 100 EUR (od 50 000 zł). Ustawa nie wskazuje wprost, po jakim kursie przeliczyć kwotę faktury walutowej na PLN dla potrzeb tej kwalifikacji.
W praktyce stosuje się per analogiam art. 358 § 2 k.c. — kurs średni NBP z dnia wymagalności roszczenia. Jest to standardowy łącznik czasowy dla zobowiązań pieniężnych wyrażonych w walucie obcej i wykonywanych na terytorium Polski. Logika: skoro w dniu wymagalności krystalizuje się stan opóźnienia uruchamiający rekompensatę, w tym dniu ustalamy także wartość świadczenia dla celów kwalifikacji do progu.
Sama rekompensata — kurs z art. 10 ust. 1a u.p.n.o.
Tu ustawa zostawia mniej miejsca na wątpliwości. Zgodnie z art. 10 ust. 1a u.p.n.o. równowartość kwoty rekompensaty (40, 70 lub 100 EUR) ustala się przy zastosowaniu średniego kursu euro ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym świadczenie pieniężne stało się wymagalne. Konstrukcja jest świadomie inna niż w art. 358 § 2 k.c. — w art. 10 ust. 1a chodzi o zafiksowany, łatwy do ustalenia kurs miesięczny, niezależny od tego, w którym dniu miesiąca wymagalność przypada.
Reguła ta nie zmienia się, gdy faktura jest w innej walucie niż euro. Rekompensata zawsze przelicza się po kursie EUR/PLN — nawet jeśli faktura była w USD, GBP czy CHF.
Walutowość świadczenia: co może dłużnik, co może wierzyciel
Art. 358 k.c. reguluje to w trzech paragrafach:
- § 1 — jeżeli przedmiotem zobowiązania podlegającego wykonaniu w Polsce jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, dłużnik może spełnić świadczenie w walucie polskiej, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe albo umowa stanowią inaczej. Prawo wyboru waluty należy zatem do dłużnika.
- § 2 — wartość waluty obcej określa się według kursu średniego NBP z dnia wymagalności roszczenia, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe albo umowa stanowią inaczej.
- § 3 — jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wierzyciel może żądać spełnienia w PLN po kursie średnim NBP z dnia, w którym zapłata jest dokonywana.
Z punktu widzenia wierzyciela najistotniejszy jest § 3. Daje on alternatywę: zamiast trzymać się kursu z dnia wymagalności, można żądać przeliczenia po kursie z dnia faktycznej zapłaty. Przy umacniającej się walucie obcej to oczywista korzyść; przy słabnącej — wybór kursu z dnia wymagalności (§ 2) działa na korzyść wierzyciela.
Zarzut „naruszenia zasady walutowości” podnoszony przez dłużników w sporach o frachty w EUR jest na ogół chybiony, jeśli zlecenie zawiera klauzulę typu „płatność w EUR lub PLN według wyboru zleceniodawcy”. Potwierdził to Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w postanowieniu z 25 września 2025 r. (XI GC 144/25, SAOS ID 536898), w którym zasądził od dłużnika 15 855 EUR (fracht) plus 15 686,59 zł (VAT) plus 1 541,59 zł tytułem rekompensat z art. 10 ust. 1 pkt 1 u.p.n.o. od ośmiu faktur transportowych.
Praktyczny przykład — faktura w USD
Polski przewoźnik wystawił fakturę 12 000 USD za fracht na trasie Polska–USA. Termin płatności: 30 kwietnia 2026 r. Dłużnik nie zapłacił do połowy maja.
- Próg. Kurs średni NBP USD/PLN z 30 kwietnia 2026 r. — załóżmy 4,10 zł. 12 000 × 4,10 = 49 200 zł. Wartość świadczenia mieści się w przedziale 5 000–50 000 zł — kategoria 70 EUR.
- Rekompensata. Kurs EUR/PLN z ostatniego dnia roboczego marca 2026 r. — załóżmy 4,30 zł. Rekompensata = 70 × 4,30 = 301 zł.
- Odsetki. Od 1 maja 2026 r. nalicza się odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych (art. 7 ust. 1 u.p.n.o.) — od kwoty 12 000 USD (lub jej równowartości w PLN po kursie wybranym przez wierzyciela na podstawie art. 358 § 2 albo § 3 k.c.).
- Pozew. Żądamy: 12 000 USD (z możliwością wskazania kursu z dnia zapłaty zgodnie z art. 358 § 3 k.c.) + 301 zł tytułem rekompensaty + odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych od kwoty głównej od 1 maja 2026 r. do dnia zapłaty.
Faktura netto w EUR + VAT w PLN — jeden próg, jedna rekompensata
Standardowa konstrukcja faktur eksportowych w obrocie krajowym z elementem walutowym: netto w walucie obcej, VAT w PLN (art. 31a ustawy o VAT). Reguła brutto jako podstawa progu się nie zmienia — sumujemy netto przeliczone na PLN po kursie z dnia wymagalności z kwotą VAT w PLN. Tak ustalona kwota brutto stanowi „wartość świadczenia pieniężnego” do celów art. 10 ust. 1 u.p.n.o.
Jedna faktura generuje jedną rekompensatę, niezależnie od tego, że netto i VAT są w różnych walutach. Sąd Rejonowy w Szczecinie w cytowanej już sprawie XI GC 144/25 zasądził 40 EUR od każdej z ośmiu faktur — proporcjonalnie do liczby faktur, nie do liczby walut.
Pułapki
1. Samowolne przeliczenie waluty żądania. Jeśli umowa stanowi o EUR i klauzula nie pozwala wierzycielowi wybrać waluty, w pozwie nie można dowolnie zamienić EUR na PLN według własnego kursu. Skutkiem może być częściowe oddalenie pozwu, jak w sprawie SR Gdynia VI GC 1379/23 z 5 lutego 2025 r. (SAOS ID 533396), gdzie sąd przypomniał, że prawo wyboru waluty przy zobowiązaniu walutowym należy do dłużnika, a wierzyciel może żądać PLN tylko wtedy, gdy dłużnik się opóźnia (art. 358 § 3 k.c.) lub gdy umowa stanowi inaczej.
2. Próg na granicy kategorii. Przy fakturze 12 200 EUR i kursie 4,10 wartość w PLN to 50 020 zł — kategoria 100 EUR. Przy kursie 4,09 — 49 898 zł — kategoria 70 EUR. Decyduje kurs z dnia wymagalności, nie kurs z dnia zapłaty czy wystawienia faktury. Sprawdź kurs zanim wpiszesz kategorię do petitum.
3. Mylenie kursu „od progu” z kursem „od rekompensaty”. Najczęściej spotykany błąd: jeden kurs do obu operacji. Ustawa wymaga dwóch różnych kursów: dnia wymagalności (próg, art. 358 § 2 k.c.) i ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc wymagalności (rekompensata, art. 10 ust. 1a u.p.n.o.).
4. Faktura w walucie niewymienialnej. Jeżeli waluta faktury nie ma bezpośredniego kursu w tabeli A NBP, stosuje się tabelę B NBP (kursy walut niewymienialnych) — analogicznie do reguły z art. 31a ust. 1 ustawy o VAT.
5. Brak notowania w dniu wymagalności. Gdy dzień wymagalności wypada w weekend lub święto, stosuje się kurs z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego ten dzień — jak w art. 31a ust. 1 ustawy o VAT i utrwalonej praktyce stosowania art. 358 § 2 k.c.
Checklista przed pozwem
- Zweryfikuj walutę umowy i ewentualne klauzule walutowe (typu „płatność EUR lub PLN według wyboru zleceniodawcy”)
- Ustal datę wymagalności każdej faktury
- Pobierz kurs średni NBP waluty faktury z dnia wymagalności (tabela A albo B)
- Przelicz wartość świadczenia na PLN — to baza do ustalenia kategorii rekompensaty
- Ustal kategorię: 40 / 70 / 100 EUR (próg 5 000 i 50 000 zł)
- Pobierz kurs EUR/PLN z ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc wymagalności
- Oblicz rekompensatę w PLN (kategoria × kurs)
- Nalicz odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych od kwoty głównej (art. 7 ust. 1 u.p.n.o.)
- W pozwie wybierz strategię walutową — żądanie w walucie umowy (z możliwością art. 358 § 3 k.c.) lub w PLN po kursie z dnia zapłaty
Podsumowanie
Faktura w walucie obcej nie pozbawia rekompensaty z art. 10 u.p.n.o. — ale wymaga dwukrokowego przeliczania: wartości świadczenia na potrzeby kwalifikacji do progu (kurs z dnia wymagalności, art. 358 § 2 k.c.) oraz samej rekompensaty (kurs EUR/PLN z ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego, art. 10 ust. 1a u.p.n.o.). Te dwie operacje są niezależne i często wykorzystują różne kursy. Wierzyciel zachowuje przy tym prawo wyboru kursu dla samego świadczenia głównego — z możliwością odwołania się do art. 358 § 3 k.c., gdy dłużnik popada w opóźnienie. Praktyka orzecznicza sądów rejonowych w Tarnowie, Szczecinie i Gdyni potwierdza, że mechanizm działa również wtedy, gdy umowa łączy walutę obcą (netto) z PLN (VAT) — co jest typowe dla eksporterów rozliczających się w EUR.
Po więcej kontekstu zajrzyj do kompletnego przewodnika po rekompensatach B2B. Jeśli interesuje Cię logika przeliczania kwoty rekompensaty z EUR na PLN, pogłębia to artykuł o kursie NBP i praktycznych zasadach. O samej wysokości 40/70/100 EUR i relacji do wartości faktury więcej w artykule o kategoriach rekompensaty.
Masz faktury w EUR, USD lub GBP zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.