Fundacje rodzinne coraz częściej występują nie tylko jako właściciel majątku rodziny, ale jako realny uczestnik obrotu gospodarczego: wynajmują nieruchomości spółkom operacyjnym, udzielają pożyczek podmiotom z portfela, kupują usługi zarządzania majątkiem czy doradztwa podatkowego. Skoro fundacja rodzinna zawiera umowy jak przedsiębiorca, pojawia się pytanie praktyczne: czy stosuje się do niej ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (dalej: u.p.n.o.) i wynikająca z niej rekompensata 40, 70 lub 100 euro za każdą fakturę zapłaconą po terminie?
Odpowiedź brzmi: to zależy od tego, w jakim zakresie fundacja rodzinna działa — a granice wyznacza jej własna ustawa. Podstawy samej rekompensaty z art. 10 u.p.n.o. wyjaśniamy w kompletnym przewodniku po rekompensacie za opóźnienie w płatności B2B.
Kto podlega ustawie o rekompensacie — art. 2 i 4 u.p.n.o.
Zgodnie z art. 2 u.p.n.o. przepisy ustawy stosuje się do transakcji handlowych, których wyłącznymi stronami są m.in. przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy z dnia 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców. Art. 4 pkt 1 u.p.n.o. definiuje transakcję handlową jako umowę o odpłatną dostawę towaru lub odpłatne świadczenie usługi, zawartą przez strony „w związku z wykonywaną działalnością”.
Innymi słowy — żeby rekompensata z art. 10 u.p.n.o. w ogóle wchodziła w grę, obie strony transakcji muszą działać jako przedsiębiorcy, a umowa musi wiązać się z ich działalnością gospodarczą. To właśnie ten warunek robi różnicę w przypadku fundacji rodzinnej.
Fundacja rodzinna jest przedsiębiorcą — ale tylko w granicach art. 5 własnej ustawy
Fundacja rodzinna nie jest przedsiębiorcą bez ograniczeń. Art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej wprost stanowi, że fundacja rodzinna może wykonywać działalność gospodarczą w rozumieniu art. 3 Prawa przedsiębiorców wyłącznie w zamkniętym katalogu:
- zbywanie mienia, o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszej odsprzedaży,
- najem, dzierżawa lub inne udostępnianie mienia do korzystania,
- przystępowanie i uczestnictwo w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych, spółdzielniach i podobnych podmiotach,
- nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze,
- udzielanie pożyczek spółkom kapitałowym i osobowym, w których fundacja uczestniczy, oraz beneficjentom,
- obrót zagranicznymi środkami płatniczymi związany z działalnością fundacji,
- przetwórstwo produktów rolnych w ramach własnego gospodarstwa (w ograniczonym zakresie),
- gospodarka leśna w ramach własnego gospodarstwa.
To odesłanie ma kluczowe znaczenie praktyczne: skoro art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej wprost mówi o „działalności gospodarczej w rozumieniu art. 3 Prawa przedsiębiorców”, to w granicach tego katalogu fundacja rodzinna jest przedsiębiorcą w rozumieniu Prawa przedsiębiorców — a więc mieści się w art. 2 pkt 1 u.p.n.o. Poza tym katalogiem takiej podstawy już nie ma.
Trzy scenariusze z życia fundacji rodzinnej
Fundacja jako wynajmujący — wierzyciel rekompensaty
Najczęstszy i najbezpieczniejszy prawnie przypadek: fundacja rodzinna wynajmuje nieruchomość komercyjną spółce operacyjnej rodziny albo podmiotowi trzeciemu. Najem mieści się wprost w art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy o fundacji rodzinnej, a wynajem lokalu użytkowego jako transakcję handlową i podstawę do rekompensaty potwierdziliśmy już wcześniej na przykładzie typowego najmu komercyjnego B2B. Jeżeli najemca płaci czynsz po terminie, fundacji jako wierzycielowi przysługuje bez wezwania rekompensata 40, 70 lub 100 euro za każdą zaległą fakturę, a także odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych — wyższe niż odsetki cywilne z Kodeksu cywilnego. Mechanizm ten dla najmu komercyjnego opisaliśmy szerzej w artykule najem komercyjny B2B a rekompensata za czynsz.
Fundacja jako pożyczkodawca — obszar niepewny
Fundacja rodzinna może udzielać pożyczek spółkom, w których uczestniczy, oraz beneficjentom (art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy o FR). Problem pojawia się przy kwalifikacji: u.p.n.o. definiuje transakcję handlową jako odpłatną dostawę towaru lub odpłatne świadczenie usługi. Czy udzielenie pożyczki — i odsetki kapitałowe od niej — mieszczą się w tym pojęciu jako „usługa finansowa”? Ustawa tego wprost nie rozstrzyga, a na dziś nie znaleziono orzecznictwa polskiego ani TSUE odnoszącego się bezpośrednio do tej konfiguracji. Poziom pewności: niski. W praktyce oznacza to, że dochodzenie rekompensaty od opóźnionej spłaty pożyczki udzielonej przez fundację rodzinną wymaga indywidualnej analizy treści umowy pożyczki i jej ewentualnego powiązania ze świadczeniem usługi w rozumieniu ustawy, a nie automatycznego założenia, że rekompensata się należy.
Fundacja jako dłużnik — usługi kupowane na potrzeby fundacji
Odwrotna sytuacja jest jeszcze bardziej niejednoznaczna. Fundacja rodzinna regularnie kupuje usługi doradztwa podatkowego, prawnego czy zarządzania majątkiem. Z perspektywy usługodawcy — który bez wątpienia jest przedsiębiorcą — kluczowe pytanie brzmi: czy fundacja rodzinna, zamawiając taką usługę na potrzeby realizacji celów statutowych (a nie w ramach katalogu z art. 5), występuje w tej transakcji jako przedsiębiorca w rozumieniu art. 2 pkt 1 u.p.n.o.? Argument przeciwny jest poważny: skoro poza katalogiem art. 5 fundacja nie prowadzi działalności gospodarczej w rozumieniu Prawa przedsiębiorców, to transakcja może wypaść poza reżim u.p.n.o. — mimo że druga strona jest przedsiębiorcą. Dla usługodawców fundacji rodzinnych oznacza to realne ryzyko: prawo do rekompensaty przy opóźnionej zapłacie nie jest tu tak pewne, jak w typowej relacji B2B między dwiema spółkami handlowymi. Brak na razie orzecznictwa, które rozstrzygałoby tę kwestię wprost.
Uwaga na granice art. 5 — konsekwencje podatkowe
Działalność fundacji rodzinnej wykraczająca poza katalog art. 5 ustawy o FR wiąże się z sankcją podatkową w podatku CIT — praktyka rynkowa wskazuje na podwyższoną, sankcyjną stawkę dla dochodu z działalności nieobjętej dozwolonym zakresem. Dokładna podstawa prawna i aktualna stawka wymagają weryfikacji w LEX/Legalis przed powołaniem się na nie w konkretnej sprawie — nie jest to przedmiotem niniejszego artykułu, ale to dodatkowy powód, dla którego kwalifikacja konkretnej transakcji fundacji jako mieszczącej się w art. 5 ma znaczenie wykraczające poza samo prawo do rekompensaty.
Co to oznacza w praktyce
Jeżeli zarządzasz fundacją rodzinną albo jesteś jej kontrahentem, przed dochodzeniem lub kwestionowaniem rekompensaty z art. 10 warto ustalić trzy rzeczy: czy transakcja mieści się w katalogu art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej, czy obie strony działały w związku z działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów, oraz czy przedmiot umowy — towar, usługa, najem, pożyczka — jednoznacznie odpowiada definicji transakcji handlowej z art. 4 u.p.n.o. Przy najmie i obrocie mieniem odpowiedź jest zwykle twierdząca — zasady ustalania progu rekompensaty opisaliśmy szczegółowo w artykule jak ustalić, czy przysługuje 40, 70 czy 100 euro rekompensaty. Przy pożyczkach i usługach kupowanych przez fundację na potrzeby własne — wymaga to indywidualnej analizy prawnej.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.