Duzi podatnicy, którzy co roku składają sprawozdanie o stosowanych terminach zapłaty, znają jeden szczegół: transakcje handlowe zawierane wyłącznie między spółkami z tej samej grupy kapitałowej są z tego sprawozdania wyłączone. Stąd już tylko krok do wniosku, że skoro ustawa nie każe o nich informować, to opóźnienia w rozliczeniach wewnątrzgrupowych w ogóle nie rodzą obowiązku zapłaty rekompensaty 40, 70 lub 100 euro ani odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych. To pomieszanie dwóch różnych mechanizmów tej samej ustawy — i błąd, który może kosztować.
Dwa przepisy, dwa różne cele
Ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1790, tekst jedn.) reguluje dwie odrębne kwestie, które łatwo ze sobą pomylić:
Obowiązek sprawozdawczy (art. 13a) dotyczy wyłącznie dużych podatników CIT, których dane są publikowane zgodnie z art. 27b ustawy o CIT. Art. 13a ust. 1a pkt 2 wprost wyłącza z tego sprawozdania „transakcje handlowe, których wyłącznymi stronami są podmioty należące do tej samej grupy kapitałowej” — pojęcie „grupy kapitałowej” zdefiniowane jest w art. 4 pkt 7 przez odesłanie do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. To wyłączenie ma sens sprawozdawczy: ustawodawcy nie interesuje, jak grupa rozlicza się sama ze sobą, tylko jak duży podatnik traktuje zewnętrznych kontrahentów.
Prawo do odsetek i rekompensaty (art. 7, art. 8, art. 10) to zupełnie inny rozdział ustawy, z własnym, samodzielnym zakresem podmiotowym określonym w art. 2. I w tym przepisie nie ma ani słowa o grupach kapitałowych.
Co faktycznie mówi art. 2 o zakresie podmiotowym
Ustawę stosuje się do transakcji handlowych, których wyłącznymi stronami są m.in. przedsiębiorcy w rozumieniu Prawa przedsiębiorców, podmioty prowadzące działalność zawodową uregulowaną odrębnymi przepisami, podmioty objęte Prawem zamówień publicznych, osoby wykonujące wolny zawód oraz przedsiębiorcy z UE, EFTA i Szwajcarii. Spółka-matka i spółka-córka to dwie odrębne osoby prawne — każda z nich, rozpatrywana samodzielnie, spełnia definicję przedsiębiorcy. Powiązanie kapitałowe między nimi nie jest w art. 2 żadnym kryterium wyłączającym. W efekcie transakcja handlowa między spółkami z jednej grupy podlega ustawie dokładnie tak samo, jak transakcja z zewnętrznym kontrahentem.
Warunek: to musi być „transakcja handlowa” w rozumieniu ustawy
Rekompensata i odsetki przysługują od „transakcji handlowej” — czyli, zgodnie z art. 4 pkt 1, umowy o odpłatną dostawę towaru lub odpłatne świadczenie usługi, zawartej w związku z wykonywaną działalnością. W praktyce grup kapitałowych typowe transakcje objęte ustawą to:
refakturowanie kosztów wspólnych (media, IT, flota, ubezpieczenia), usługi zarządcze i administracyjne rozliczane jako management fee, najem powierzchni biurowej lub magazynowej od spółki celowej z grupy, a także dostawy towarów lub półproduktów między spółką produkcyjną a dystrybucyjną w tej samej grupie.
Poza zakresem ustawy pozostają natomiast rozliczenia, które nie są „dostawą towaru” ani „świadczeniem usługi” w tym rozumieniu — przede wszystkim pożyczki wewnątrzgrupowe, cash pooling, dopłaty do kapitału czy dywidendy. To wniosek oparty na literalnym brzmieniu art. 4 pkt 1, a nie na dedykowanym orzecznictwie dotyczącym rozliczeń grupowych — takiego w toku researchu do tego artykułu nie znaleziono, więc traktujemy tę kwalifikację jako średnio pewną i wartą odrębnej analizy przy nietypowych strukturach finansowania grupy.
Dlaczego to ma znaczenie w praktyce
Jeśli spółka-córka wystawia spółce-matce (lub odwrotnie) fakturę za usługę lub towar objęte ustawą, a zapłata przychodzi po terminie, po stronie wierzyciela z mocy prawa powstaje uprawnienie do odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych oraz do rekompensaty 40, 70 lub 100 euro — bez wezwania, niezależnie od powiązania kapitałowego stron.
Co więcej, zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy postanowienia umowne wyłączające lub ograniczające to uprawnienie są nieważne z mocy prawa. Oznacza to, że nawet wewnętrzna polityka grupy albo intercompany agreement stwierdzający, że „spółki z grupy nie naliczają sobie wzajemnie odsetek ani rekompensat”, nie pozbawia wierzyciela samego roszczenia — sprawia tylko, że wierzyciel dobrowolnie z niego nie korzysta.
Ryzyko po stronie zarządu spółki-wierzyciela
Rekompensata i odsetki, choć niewielkie kwotowo per faktura, są majątkiem spółki, o który zarząd ma obowiązek dbać. W spółkach z mniejszościowymi wspólnikami spoza grupy — na przykład w strukturach joint venture albo po wejściu inwestora finansowego do spółki-córki — systematyczne niedochodzenie należnych rekompensat i odsetek od podmiotu dominującego, bez żadnego uzasadnienia biznesowego, teoretycznie może być kwestionowane jako działanie na szkodę spółki w rozumieniu przepisów KSH o odpowiedzialności członków zarządu. To ryzyko o charakterze praktycznym, a nie potwierdzona linia orzecznicza — nie natrafiono na orzeczenie dotyczące wprost tej sytuacji — ale warto je uwzględnić przy audycie zasad rozliczeń wewnątrzgrupowych, zwłaszcza tam, gdzie w spółce są udziałowcy spoza grupy.
Wątek cen transferowych
Rekompensata i odsetki za opóźnienie mogą być też istotne z perspektywy cen transferowych. Jeżeli grupa konsekwentnie nalicza rekompensaty i odsetki kontrahentom zewnętrznym, a jednocześnie nigdy nie robi tego wewnątrz grupy, może to być argumentem, że warunki transakcji kontrolowanych odbiegają od warunków, jakie ustaliłyby podmioty niepowiązane — co ma znaczenie dla dokumentacji TP. To sygnalizacja tematu na styku prawa cywilnego i podatkowego, nie porada podatkowa — więcej o skutkach podatkowych rekompensaty piszemy w osobnym artykule o VAT, CIT/PIT i kosztach u dłużnika, a ostateczną ocenę warto zawsze skonsultować z doradcą podatkowym obsługującym grupę.
Podsumowanie
Ustawa nie przewiduje żadnego wyłączenia prawa do rekompensaty i odsetek dla transakcji między spółkami z tej samej grupy kapitałowej — jedyne wyłączenie, jakie przewidziano, dotyczy tylko obowiązku sprawozdawczego z art. 13a i tylko dużych podatników CIT. Umowne próby wyłączenia tego prawa są nieważne z mocy art. 13 ust. 1 — podobnie jak w relacjach z kontrahentami zewnętrznymi, co opisaliśmy w artykule o nieważności klauzul wyłączających rekompensatę. Grupy kapitałowe, które traktują rozliczenia międzyspółkowe jako „wewnętrzną sprawę” zwolnioną z rygorów ustawy, warto, by świadomie zdecydowały, czy i jak z tego uprawnienia korzystają — zamiast zakładać, że temat ich nie dotyczy. Więcej o zasadach ogólnych rekompensaty znajdziesz w kompletnym przewodniku po rekompensacie za opóźnienie w płatności B2B.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.