Faktura wystawiona na NIP spółki cywilnej, pieczątka firmowa, wspólne konto bankowe — w obrocie gospodarczym spółka cywilna funkcjonuje jak zwykły kontrahent. Prawnie jednak nią nie jest. To rozróżnienie ma bezpośrednie znaczenie dla rekompensaty 40, 70 lub 100 euro z art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (dalej: u.p.n.o.) — bo decyduje o tym, kto formalnie jest wierzycielem, a kto dłużnikiem tego roszczenia.
Spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą — są nimi wspólnicy
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną. Spółka cywilna do żadnej z tych kategorii nie należy — to nie odrębny podmiot prawa, lecz umowa między wspólnikami uregulowana w art. 860 Kodeksu cywilnego, mająca na celu osiągnięcie wspólnego celu gospodarczego. Dlatego ustawodawca wprost doprecyzował w art. 4 ust. 2 Prawa przedsiębiorców: przedsiębiorcami są także wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Przedsiębiorcą jest więc każdy wspólnik z osobna, nie spółka jako taka.
Numer NIP nadany spółce cywilnej na potrzeby rozliczeń VAT nie zmienia tej oceny — to konstrukcja podatkowa, która nie przekłada się na podmiotowość prawa cywilnego. Dla celów u.p.n.o. liczy się wyłącznie kwalifikacja cywilnoprawna.
Kto jest stroną transakcji handlowej w rozumieniu art. 10 u.p.n.o.
Art. 2 pkt 1 u.p.n.o. stosuje ustawę do transakcji handlowych, których stronami są przedsiębiorcy w rozumieniu Prawa przedsiębiorców. Skoro przedsiębiorcami są wspólnicy, a nie spółka cywilna, to formalną stroną umowy — a w razie opóźnienia także podmiotem uprawnionym do odsetek i rekompensaty z art. 10 ust. 1 u.p.n.o. albo zobowiązanym do ich zapłaty — są wszyscy wspólnicy łącznie, niezależnie od tego, że w praktyce obrotu umowa czy faktura opatrzone są jedynie nazwą (firmą) spółki.
Spółka cywilna jako wierzyciel: kto dochodzi rekompensaty
Prawo do wynagrodzenia za dostarczony towar lub wykonaną usługę, a w razie opóźnienia kontrahenta — także prawo do odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych i do rekompensaty z art. 10 ust. 1 u.p.n.o., wchodzi w skład wspólnego majątku wspólników objętego współwłasnością łączną (art. 863 Kodeksu cywilnego). Żaden wspólnik nie może samodzielnie rozporządzać swoim udziałem w tym majątku ani w poszczególnych jego składnikach.
W praktyce oznacza to, że wierzytelność o zapłatę faktury — a wraz z nią roszczenie o rekompensatę — przysługuje wspólnikom łącznie, a nie każdemu z osobna w części ułamkowej. Konsekwencja procesowa: pozew o zapłatę i o rekompensatę powinien być wniesiony przez wszystkich aktualnych wspólników spółki cywilnej jako współpowodów. Pominięcie jednego z nich naraża na zarzut braku legitymacji czynnej pozostałych powodów co do całości roszczenia wynikającego ze wspólnego majątku. To zagadnienie ma ugruntowaną podstawę w art. 863 KC; w razie sporu co do zakresu współuczestnictwa w konkretnej sprawie warto zweryfikować aktualną linię orzeczniczą w LEX/Legalis — nie znaleziono jednoznacznej, w pełni zweryfikowanej sygnatury SN dedykowanej wyłącznie rekompensacie z art. 10 dochodzonej przez wspólników spółki cywilnej.
Spółka cywilna jako dłużnik: kto odpowiada za rekompensatę
Sytuacja odwrotna — spółka cywilna zwleka z zapłatą faktury — rządzi się inną regułą. Zgodnie z art. 864 Kodeksu cywilnego za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiadają solidarnie. Solidarność bierna (art. 366 i n. KC) oznacza, że wierzyciel ma wybór: może dochodzić całości długu — świadczenia głównego, odsetek i rekompensaty — od wszystkich wspólników łącznie, od kilku z nich albo od jednego wybranego wspólnika, który następnie może rozliczyć się z pozostałymi w drodze regresu. Nie jest to więc współuczestnictwo konieczne po stronie pozwanej — wierzyciel decyduje, kogo pozwać, kierując się np. wypłacalnością konkretnego wspólnika.
Z perspektywy wierzyciela dochodzącego rekompensaty to istotne ułatwienie: brak potrzeby ustalania i pozywania całego, niekiedy zmieniającego się składu wspólników — wystarczy jeden wypłacalny dłużnik solidarny.
Wezwanie do zapłaty — do kogo je kierować
Rekompensata z art. 10 ust. 1 u.p.n.o. przysługuje bez wezwania, od dnia nabycia uprawnienia do odsetek za opóźnienie. Praktycznie jednak wezwanie pozostaje użytecznym narzędziem dokumentacyjnym i czasem warunkiem ugodowego zakończenia sprawy. Ze względu na solidarną odpowiedzialność wspólników najbezpieczniej skierować wezwanie do spółki cywilnej pod jej adresem prowadzenia działalności oraz — dla pewności doręczenia — indywidualnie do każdego ze wspólników figurujących w CEIDG jako prowadzących działalność w ramach tej spółki.
Zmiana składu wspólników w trakcie sprawy
Częsty problem praktyczny: wspólnik występuje ze spółki już po powstaniu opóźnienia, ale przed wystawieniem wezwania lub wniesieniem pozwu. Wierzytelność o zapłatę i o rekompensatę powstała w czasie, gdy dany wspólnik jeszcze uczestniczył w spółce, pozostaje częścią majątku wspólnego na moment jej powstania — wystąpienie wspólnika nie umarza jego odpowiedzialności za zobowiązania powstałe w okresie członkostwa (art. 864 KC nie przewiduje takiego zwolnienia). Od strony wierzyciela oznacza to, że przy ustalaniu pozwanych trzeba sprawdzić skład wspólników spółki cywilnej na dzień powstania konkretnego zobowiązania, a nie na dzień składania pozwu — dane historyczne warto zweryfikować w CEIDG dla każdego wspólnika z osobna, bo sama spółka cywilna w CEIDG ani KRS nie figuruje jako odrębny podmiot.
Podsumowanie
Spółka cywilna to wygodna nazwa handlowa, nie podmiot prawa. Wierzycielami i dłużnikami z tytułu transakcji handlowej — a więc też uprawnionymi lub zobowiązanymi z tytułu rekompensaty 40, 70 lub 100 euro z art. 10 u.p.n.o. — są zawsze wspólnicy. Po stronie czynnej działają łącznie, jako współuprawnieni do wspólnego majątku. Po stronie biernej odpowiadają solidarnie, co ułatwia dochodzenie roszczeń przez kontrahenta. Znajomość tego rozróżnienia pozwala uniknąć błędów formalnych — zarówno przy formułowaniu wezwania, jak i przy konstruowaniu pozwu.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.
Powiązane artykuły: Rekompensata za opóźnienie w płatności B2B — kompletny przewodnik, Pozew o rekompensatę z art. 10 — sąd, koszty i procedura, Jak dokumentować opóźnienia w płatnościach B2B.