Fundacje i stowarzyszenia coraz częściej działają jak firmy: wynajmują sale szkoleniowe, sprzedają miejsca na konferencjach, prowadzą kawiarnie społeczne, świadczą usługi doradcze finansowane z kontraktów komercyjnych. Wcześniej pisaliśmy o fundacji rodzinnej — instytucji o odrębnym reżimie prawnym. Ten artykuł dotyczy zwykłej fundacji (ustawa o fundacjach z 1984 r.) i stowarzyszenia (Prawo o stowarzyszeniach), czyli podmiotów, z którymi przedsiębiorca styka się znacznie częściej: jako dostawca, najemca, zleceniobiorca albo — rzadziej — jako dłużnik.
Pytanie jest praktyczne: jeśli kontrahent-fundacja albo kontrahent-stowarzyszenie zapłaci fakturę po terminie, czy przysługuje rekompensata 40, 70 lub 100 EUR z art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (dalej: u.p.n.o.)? I odwrotnie — czy fundacja lub stowarzyszenie, które samo zalega z zapłatą, naraża się na to roszczenie?
Zamknięty katalog z art. 2 u.p.n.o. — punkt wyjścia
Ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych nie stosuje się do wszystkich transakcji gospodarczych, tylko do tych, których wyłącznymi stronami są podmioty wymienione w zamkniętym katalogu art. 2 u.p.n.o. (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1790). Kluczowa jest kategoria z art. 2 pkt 1: przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy z dnia 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców. Fundacje i stowarzyszenia w tym katalogu nie występują wprost — inaczej niż np. rolnicy, dla których ustawodawca przewidział odrębny punkt (art. 2 pkt 2). Jeśli więc fundacja lub stowarzyszenie ma być objęte ustawą, musi zmieścić się w definicji przedsiębiorcy.
Definiuje ją art. 4 ust. 1 Prawa przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 236, akt aktualny Dz.U. z 2025 r. poz. 1480): przedsiębiorcą jest m.in. osoba prawna wykonująca działalność gospodarczą. Fundacja i stowarzyszenie zarejestrowane w KRS mają osobowość prawną — to nie budzi wątpliwości. Cała sprawa rozstrzyga się więc na jednym pytaniu: czy w danej transakcji ten podmiot rzeczywiście wykonuje działalność gospodarczą, czy tylko realizuje cele statutowe.
Fundacja: działalność gospodarcza wymaga podstawy w statucie
Ustawa o fundacjach (Dz.U. z 1984 r. Nr 21, poz. 97, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 166) nie zabrania fundacjom prowadzenia działalności gospodarczej, ale też jej automatycznie nie przyznaje. Zgodnie z art. 6 ustawy statut fundacji może przewidywać prowadzenie działalności gospodarczej — to fundator decyduje, czy taką możliwość w ogóle wpisać. Jeśli fundacja chce podjąć działalność gospodarczą, której statut nie przewidywał, art. 14 ust. 1 wymaga uprzedniej zmiany statutu, a gdy zmiana nie jest możliwa — odrębnego zezwolenia właściwego ministra wydanego w porozumieniu z Ministrem Finansów.
Praktyczna konsekwencja: fundacja, która ma w statucie zapis o działalności gospodarczej i jest z tego tytułu wpisana do rejestru przedsiębiorców KRS (nie tylko do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej), staje się przedsiębiorcą w zakresie tej działalności. W tym zakresie — i tylko w tym zakresie — u.p.n.o. ma zastosowanie: rekompensata przysługuje jej jako wierzycielowi i może być od niej dochodzona jako od dłużnika.
Stowarzyszenie: rejestrowe może, zwykłe nie może
Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 1989 r. Nr 20, poz. 104, tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261) różnicuje dwie formy, które w praktyce dają dwie zupełnie różne odpowiedzi.
Stowarzyszenie zarejestrowane w KRS może prowadzić działalność gospodarczą — wprost pozwala na to art. 34: dochód z tej działalności musi służyć celom statutowym i nie może być dzielony między członków, ale sama działalność gospodarcza jest dozwolona na ogólnych zasadach. Jeśli stowarzyszenie faktycznie taką działalność zarejestrowało i w jej ramach zawiera transakcje handlowe, mieści się w art. 2 pkt 1 u.p.n.o. na tych samych zasadach co fundacja.
Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku stowarzyszenia zwykłego — uproszczonej formy bez osobowości prawnej, rejestrowanej w ewidencji starosty, a nie w KRS. Art. 42 ust. 1 pkt 4 Prawa o stowarzyszeniach wprost zakazuje mu prowadzenia działalności gospodarczej. To zakaz ustawowy, nie kwestia wyboru w statucie. Konsekwencja dla rekompensaty jest jednoznaczna: stowarzyszenie zwykłe nigdy nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu Prawa przedsiębiorców, więc nigdy nie mieści się w katalogu art. 2 u.p.n.o. — ani jako wierzyciel, ani jako dłużnik. Kontrahent, który mu sprzedaje towar lub usługę i czeka na zapłatę po terminie, może liczyć najwyżej na zwykłe odsetki z art. 481 Kodeksu cywilnego, nie na rekompensatę 40/70/100 EUR ani na wyższe odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych. Ten sam mechanizm opisywaliśmy przy wspólnocie mieszkaniowej i działalności nierejestrowanej — podmiot, któremu ustawa (lub sama jego forma prawna) odbiera zdolność do bycia przedsiębiorcą, wypada poza zakres art. 10 u.p.n.o.
Pułapka: odpłatna działalność statutowa to nie działalność gospodarcza
Tu pojawia się błąd, który w praktyce popełniają zarówno kontrahenci fundacji i stowarzyszeń, jak i same te podmioty. Wiele fundacji i stowarzyszeń prowadzi tzw. odpłatną działalność pożytku publicznego — pobiera wynagrodzenie za szkolenia, warsztaty, wydawnictwa czy wynajem sali, nie prowadząc przy tym zarejestrowanej działalności gospodarczej. Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wyraźnie oddziela odpłatną działalność statutową od działalności gospodarczej — dopóki wynagrodzenie pobierane za świadczenie nie przewyższa kosztów tej działalności (a wynagrodzenia osób zatrudnionych nie przekraczają ustawowych progów), organizacja pozostaje w sferze działalności pożytku publicznego, a nie działalności gospodarczej. Do weryfikacji: dokładne brzmienie i numeracja przepisu — wymaga sprawdzenia w LEX/Legalis, w tej sesji nie udało się pobrać pełnego tekstu ustawy przez ISAP.
Znaczenie praktyczne: sama okoliczność, że fundacja lub stowarzyszenie wystawia faktury i pobiera pieniądze, nie przesądza jeszcze o statusie przedsiębiorcy. Trzeba sprawdzić, czy dana aktywność jest wpisana do KRS jako przedmiot działalności gospodarczej (dział 3 odpisu KRS) i czy spełnione są warunki graniczne między działalnością odpłatną a gospodarczą. Jeśli nie — transakcja nie podlega u.p.n.o., niezależnie od tego, jak bardzo przypomina zwykłą sprzedaż.
Jak to sprawdzić w praktyce
Zanim naliczysz rekompensatę kontrahentowi będącemu fundacją lub stowarzyszeniem — albo zanim uznasz, że sam jej nie musisz płacić — warto zweryfikować trzy rzeczy:
- Czy podmiot jest wpisany do rejestru przedsiębiorców KRS (nie tylko do rejestru stowarzyszeń/fundacji), a jeśli tak — jaki jest zakres wpisanej działalności gospodarczej (kody PKD w dziale 3 odpisu).
- Czy statut fundacji przewiduje prowadzenie działalności gospodarczej, a w przypadku stowarzyszenia — czy jest to stowarzyszenie rejestrowe (KRS), czy zwykłe (ewidencja starosty, zakaz działalności gospodarczej z mocy ustawy).
- Czy konkretna transakcja mieści się w zakresie zarejestrowanej działalności gospodarczej, czy jest raczej odpłatną realizacją celów statutowych — to rozstrzyga, czy w ogóle jest to „transakcja handlowa” w rozumieniu art. 4 pkt 1 u.p.n.o.
Odpis KRS (dział 3) jest tu najszybszym źródłem — pokazuje wprost, czy i jaką działalność gospodarczą dany podmiot faktycznie prowadzi, niezależnie od deklaracji w statucie.
Podsumowanie
Fundacja i stowarzyszenie rejestrowe mogą być stroną transakcji handlowej w rozumieniu u.p.n.o. — ale tylko w zakresie realnie prowadzonej, zarejestrowanej działalności gospodarczej, nie w zakresie zwykłej działalności statutowej, nawet odpłatnej. Stowarzyszenie zwykłe jest wyłączone całkowicie — ustawowy zakaz z art. 42 ust. 1 pkt 4 Prawa o stowarzyszeniach odbiera mu status przedsiębiorcy raz na zawsze. Więcej o tym, jak ustalić samą wysokość rekompensaty, piszemy w artykule 40, 70 czy 100 euro, a pełny przegląd zasad znajdziesz w kompletnym przewodniku po rekompensacie z art. 10.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.