Umowa o roboty budowlane to transakcja handlowa — i to ma znaczenie
Branża budowlana od lat plasuje się w czołówce sektorów z najdłuższymi terminami płatności w Polsce. Jako podwykonawca często czekasz 60–90 dni na przelew od generalnego wykonawcy, który sam czeka na pieniądze od inwestora. Tymczasem każda faktura za roboty budowlane zapłacona po terminie uprawnia do rekompensaty 40, 70 lub 100 EUR z art. 10 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1790; dalej: u.p.n.o.) — bez wezwania, automatycznie, od dnia nabycia prawa do odsetek.
Ten artykuł wyjaśnia, dlaczego podwykonawca może dochodzić rekompensat, od kogo — i co zrobić, gdy generalny wykonawca jest w restrukturyzacji.
Czy umowa o podwykonawstwo jest transakcją handlową?
Tak — i to bez wątpliwości. Zgodnie z art. 4 pkt 1 u.p.n.o. transakcją handlową jest umowa, której przedmiotem jest odpłatna dostawa towaru lub odpłatne świadczenie usługi, zawierana między przedsiębiorcami w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Umowa o roboty budowlane (art. 647 KC) spełnia tę definicję wprost: przedsiębiorca-podwykonawca świadczy odpłatnie usługi budowlane na rzecz przedsiębiorcy-generalnego wykonawcy.
Potwierdził to wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 18 kwietnia 2024 r., sygn. akt V GC 560/24, gdzie sąd wprost wskazał, że umowa o roboty budowlane należy do transakcji handlowych, zasądzając od inwestora odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych.
Analogicznie traktowane są umowy mieszane — dostawa materiałów z montażem (np. konstrukcja dachu, stolarka okienna, instalacje). W sprawie V GC 560/24 sąd jednoznacznie odrzucił argument, że budowa dachu za niemal milion złotych to dostawa, a nie roboty budowlane. Kwalifikacja zależy od treści i przedmiotu umowy, nie od jej nazwy.
Ile wynosi rekompensata i od kiedy przysługuje?
Rekompensata przysługuje ex lege — od dnia, w którym faktura stała się wymagalna i nie została zapłacona. Nie musisz wysyłać wezwania ani udowadniać poniesionych kosztów.
Wysokość zależy od wartości transakcji (art. 10 ust. 1 u.p.n.o.):
- 40 EUR — gdy wartość faktury nie przekracza 5000 EUR,
- 70 EUR — gdy wartość mieści się w przedziale 5000–50 000 EUR,
- 100 EUR — gdy wartość przekracza 50 000 EUR.
W budownictwie faktury są często wielomilionowe — a to oznacza maksymalną stawkę 100 EUR od każdej faktury. Szczegółowe zasady ustalania progu opisujemy tutaj: 40, 70 czy 100 EUR — jak ustalić wysokość rekompensaty.
Kwotę EUR przelicza się na PLN po kursie NBP z ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym stała się wymagalna należność (art. 10 ust. 1a u.p.n.o.).
Do tego dochodzą odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych (art. 7 u.p.n.o.) — w 2025/2026 wynoszą stopę referencyjną NBP + 10 pp. W branży budowlanej, przy fakturach opłaconych po 60 lub 90 dniach, same odsetki mogą przewyższyć ryczałt rekompensaty.
Od kogo dochodzisz: generalny wykonawca i inwestor odpowiadają solidarnie
To kluczowy element, który odróżnia budownictwo od innych branż.
Generalny wykonawca to Twój bezpośredni dłużnik z tytułu umowy podwykonawczej. Rekompensata z art. 10 u.p.n.o. przysługuje od niego jako od strony, która nie zapłaciła w terminie.
Inwestor odpowiada solidarnie z generalnym wykonawcą za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy robót budowlanych — na podstawie art. 647(1) § 1 KC (warunkiem jest zgoda inwestora na podwykonawcę lub wynikanie zakresu robót z projektu budowlanego). Solidarność oznacza, że możesz kierować roszczenie do inwestora zamiast — lub obok — generalnego wykonawcy.
W zamówieniach publicznych dodatkową podstawę stanowią przepisy PZP (art. 143c dawnego PZP / art. 465 nowego PZP z dnia 11 września 2019 r., t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1320), nakazujące zamawiającemu bezpośrednią zapłatę wymagalnego wynagrodzenia podwykonawcy w razie uchylenia się od obowiązku zapłaty przez wykonawcę.
SR Toruń w sprawie V GC 560/24 uznał, że solidarna odpowiedzialność inwestora (zamawiającego) obejmuje również odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych, jeśli inwestor sam nie spełnił świadczenia po wezwaniu: jeżeli zamawiający nie spełni świadczenia w miejsce wykonawcy już po wezwaniu, to popada we własne opóźnienie, co z kolei rodzi obowiązek zapłaty odsetek; od należności z transakcji handlowej należą się zaś odsetki w transakcjach handlowych.
Generalny wykonawca w restrukturyzacji? Kierujesz roszczenie do inwestora
To sytuacja, z którą podwykonawcy spotykają się coraz częściej. GW otwiera restrukturyzację, układ przewiduje umorzenie lub rozłożenie wierzytelności na raty — a Ty zostajesz z nieopłaconymi fakturami.
Prawo restrukturyzacyjne jest tu jednoznaczne. Zgodnie z art. 167 ust. 1 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. — Prawo restrukturyzacyjne (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2309): układ nie narusza praw wierzyciela wobec współdłużników dłużnika. Jeśli inwestor jest solidarnie odpowiedzialny za Twoje wynagrodzenie, możesz dochodzić od niego pełnej kwoty — bez żadnych potrąceń wynikających z układu GW.
Dokładnie ten mechanizm zastosował sąd w sprawie V GC 560/24: GW był związany zatwierdzonym układem (konwersja wierzytelności na akcje, umorzenie 20%, raty), a sąd i tak zasądził pełną kwotę od inwestora. Argument pozwanego, że GW nie uchyla się od zapłaty — tylko korzysta z dobrodziejstwa prawa restrukturyzacyjnego — sąd odrzucił wprost.
Więcej o roszczeniach wobec dłużnika w restrukturyzacji: Dłużnik w restrukturyzacji — co z Twoimi rekompensatami?
Kaucja gwarancyjna i zatrzymane wynagrodzenie — też objęte
Powszechna praktyka w budownictwie to zatrzymanie przez GW 5–10% wynagrodzenia na poczet kaucji gwarancyjnej lub zabezpieczenia należytego wykonania. SR Toruń w sprawie V GC 560/24 rozstrzygnął jednoznacznie: zatrzymana część wynagrodzenia to nadal wynagrodzenie — nie odrębna kaucja — jeśli umowa tak ją kwalifikuje. Opóźnienie w jej zapłacie po upływie umownego terminu rodzi prawo do odsetek i rekompensaty z art. 10 u.p.n.o.
Przed podpisaniem ugody z GW sprawdź dokładnie, czy obejmuje ona wszystkie roszczenia. Ugoda bez wyraźnej klauzuli zachowującej prawo do rekompensat i odsetek może je pochłonąć: Ugoda z dłużnikiem a rekompensata z art. 10 — co tracisz?
Klauzula warunkująca zapłatę od otrzymania pieniędzy od inwestora — nie chroni GW
Część umów podwykonawczych zawiera klauzulę warunkującą wypłatę wynagrodzenia podwykonawcy od momentu, gdy GW sam otrzyma pieniądze od inwestora (klauzula pay-when-paid). Z punktu widzenia u.p.n.o. taka klauzula jest nieważna (art. 13 ust. 1 u.p.n.o.). Odsetki i rekompensata biegną od upływu terminu wymagalności faktury — nie od dnia, gdy GW dostanie przelew od inwestora. Szczegóły: Klauzula zapłata po otrzymaniu zapłaty — czy chroni dłużnika?
Jak dochodzić rekompensat w praktyce?
Procedura jest prosta, ale wymaga zebrania właściwych dokumentów:
- Zestawienie faktur — wszystkie wystawione za wykonane roboty budowlane, z datami wymagalności i datami rzeczywistej zapłaty (lub adnotacją o braku zapłaty).
- Wyliczenie rekompensat i odsetek — każda faktura zapłacona po terminie to osobna rekompensata i odsetki od dnia następnego po dniu wymagalności.
- Wezwanie do zapłaty — do GW i/lub do inwestora (solidarnie). Wezwanie nie jest warunkiem koniecznym dla naliczenia rekompensaty, ale praktycznie zawsze poprzedza pozew i daje szansę na polubowne zakończenie.
- Pozew — do sądu właściwego dla siedziby pozwanego lub miejsca wykonania robót (art. 34 KPC). Wartość przedmiotu sporu to suma rekompensat, odsetek i ewentualnie niezapłaconych faktur.
Podsumowanie
Podwykonawca w branży budowlanej ma pełne prawo do rekompensat z art. 10 u.p.n.o. za każdą fakturę zapłaconą po terminie. Umowa o roboty budowlane to transakcja handlowa — potwierdza to zarówno przepis art. 4 pkt 1 u.p.n.o., jak i wyrok SR w Toruniu V GC 560/24. Solidarna odpowiedzialność inwestora (art. 647(1) KC) daje realną opcję odzyskania należności nawet wtedy, gdy generalny wykonawca jest w restrukturyzacji lub upadłości. Klauzule umowne próbujące to prawo ograniczyć są nieważne z mocy prawa.
Masz faktury za roboty budowlane zapłacone po terminie? Sprawdź, ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.