Spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą — wierzycielem i dłużnikiem są wspólnicy (pisaliśmy o tym w artykule o spółce cywilnej). Spółka z o.o. w organizacji zyskuje zdolność prawną jeszcze przed wpisem do KRS. A co ze spółkami osobowymi handlowymi — jawną, partnerską, komandytową i komandytowo-akcyjną? Te cztery formy różnią się od siebie zasadami odpowiedzialności, ale łączy je jedno: w przeciwieństwie do spółki cywilnej, każda z nich jest samodzielnym podmiotem prawa i samodzielną stroną transakcji handlowej w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (dalej: u.p.n.o.).
Spółka osobowa ma zdolność prawną — to nie to samo, co spółka cywilna
Zgodnie z art. 8 § 1 Kodeksu spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 18), spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Art. 8 § 2 KSH dodaje, że spółka osobowa prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą. To dotyczy wszystkich czterech typów: spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej (SKA).
Ma to fundamentalne znaczenie dla kwalifikacji na gruncie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, który wymienia trzy kategorie przedsiębiorcy: osobę fizyczną, osobę prawną oraz jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną. Spółka osobowa mieści się w trzeciej kategorii — to właśnie art. 8 § 1 KSH jest tą „odrębną ustawą”, która przyznaje jej zdolność prawną. W efekcie spółka osobowa jest przedsiębiorcą samodzielnie, we własnym imieniu — nie jej wspólnicy z osobna.
To zasadnicza różnica względem spółki cywilnej, która zdolności prawnej nie ma (art. 860 Kodeksu cywilnego reguluje ją jako umowę, nie podmiot prawa) — przedsiębiorcami są tam wspólnicy, a pozew o rekompensatę musi wnieść cała ich grupa łącznie. Przy spółce jawnej, partnerskiej, komandytowej czy SKA taki problem nie występuje: stroną transakcji handlowej z art. 2 pkt 1 u.p.n.o. i wyłącznym powodem w sprawie o rekompensatę jest spółka, a nie poszczególni wspólnicy.
Kto odpowiada za dług spółki — cztery różne reżimy
To, że stroną transakcji jest spółka, nie oznacza, że wspólnicy są bezpieczni jako dłużnicy. Zasady odpowiedzialności różnią się jednak istotnie między poszczególnymi typami spółek osobowych.
Spółka jawna. Art. 22 § 2 KSH stanowi, że każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Odpowiedzialność ta jest jednak subsydiarna — zgodnie z art. 31 § 1 KSH wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika dopiero, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Art. 31 § 2 pozwala mu jednak wcześniej wnieść powództwo przeciwko wspólnikowi — subsydiarność dotyczy etapu egzekucji, nie procesu. Art. 31 § 3 zastrzega dodatkowo, że subsydiarna odpowiedzialność nie obejmuje zobowiązań powstałych przed wpisem spółki do rejestru.
Spółka partnerska. Art. 89 KSH nakazuje w sprawach nieuregulowanych stosować odpowiednio przepisy o spółce jawnej — łącznie z subsydiarną odpowiedzialnością partnerów z art. 31 KSH. Charakterystyczne dla tej formy jest jednak ograniczenie z art. 95 § 1 KSH: partner nie odpowiada za zobowiązania spółki powstałe w związku z wykonywaniem wolnego zawodu przez pozostałych partnerów (typowo: błędy zawodowe innych wspólników) ani za zobowiązania będące następstwem działań osób zatrudnionych, które podlegały kierownictwu innego partnera. To ograniczenie dotyczy odpowiedzialności zawodowej, a nie zwykłych zobowiązań handlowych spółki — niezapłacona faktura za najem biura czy usługi IT obciąża spółkę i partnerów na zasadach ogólnych z art. 22 i 31 KSH, chyba że umowa spółki przewiduje dla konkretnego partnera odpowiedzialność jak wspólnika jawnego (art. 95 § 2 KSH — opcja rozszerzająca, nie zwężająca odpowiedzialność).
Spółka komandytowa. Art. 102 KSH definiuje ją przez dwa rodzaje wspólników: komplementariusza, który odpowiada bez ograniczenia, i komandytariusza, którego odpowiedzialność jest ograniczona — zgodnie z art. 111 KSH do wysokości sumy komandytowej wskazanej w umowie spółki. Art. 103 § 1 KSH nakazuje w sprawach nieuregulowanych stosować odpowiednio przepisy o spółce jawnej, więc odpowiedzialność komplementariusza jest — tak jak wspólnika jawnego — subsydiarna. Praktyczna pułapka dotyczy nazwiska komandytariusza: zgodnie z art. 104 § 4 KSH nie może ono figurować w firmie spółki, a jeśli mimo to się tam znajdzie, komandytariusz odpowiada wobec osób trzecich tak jak komplementariusz — czyli bez ograniczenia. Przy weryfikacji, kogo pozwać o rekompensatę, warto to sprawdzić w odpisie z KRS.
Spółka komandytowo-akcyjna. Art. 125 KSH przyjmuje konstrukcję zbliżoną do komandytowej: co najmniej jeden komplementariusz odpowiada bez ograniczenia, a co najmniej jeden wspólnik jest akcjonariuszem. Art. 135 KSH stawia jednak jasną granicę: akcjonariusz nie odpowiada za zobowiązania spółki w ogóle — ani subsydiarnie, ani solidarnie. Wynika to z hybrydowej konstrukcji SKA opisanej w art. 126 § 1 KSH: do stosunków komplementariuszy stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej (w tym subsydiarną odpowiedzialność z art. 31 KSH), a do pozostałych spraw — przepisy o spółce akcyjnej. Spółkę reprezentują komplementariusze, którym nie odebrano tego prawa (art. 137 § 1 KSH) — to do nich, a nie do zarządu czy rady nadzorczej, kieruje się korespondencję i wezwania.
Jako wierzyciel: pozew wnosi spółka, nie wspólnicy
Skoro spółka osobowa ma własną zdolność prawną i sądową, to ona — a nie poszczególni wspólnicy — jest wierzycielem należności głównej, odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych i rekompensaty z art. 10 ust. 1 u.p.n.o. Pozew wnosi spółka, reprezentowana przez uprawnionych do tego wspólników (w sp. jawnej i partnerskiej — co do zasady każdy wspólnik, w sp. komandytowej i SKA — komplementariusze, o ile umowa lub statut nie stanowią inaczej). Nie ma tu problemu współuczestnictwa koniecznego wszystkich wspólników, który dotyczy spółki cywilnej — to jedna z praktycznych zalet prowadzenia działalności w formie spółki osobowej handlowej zamiast cywilnej.
Jako dłużnik: najpierw spółka, potem — subsydiarnie — wspólnicy
Wierzyciel dochodzący rekompensaty od spółki jawnej, partnerskiej czy komandytowej powinien w pierwszej kolejności skierować powództwo i egzekucję przeciwko samej spółce. Wspólnicy odpowiadający bez ograniczenia (wszyscy w sp. jawnej, komplementariusze w sp. komandytowej i SKA) odpowiadają subsydiarnie — wierzyciel może już na etapie pozwu włączyć ich jako pozwanych obok spółki (art. 31 § 2 KSH), ale do egzekucji z ich majątku prywatnego dojdzie dopiero, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. W SKA akcjonariusz jest z tego mechanizmu całkowicie wyłączony — wierzyciel rekompensaty nie ma do niego żadnych roszczeń z tytułu długów spółki.
Do weryfikacji: ze względu na przestój w działaniu API SAOS w trakcie tej sesji nie udało się zweryfikować ewentualnego orzecznictwa sądów powszechnych lub Sądu Najwyższego odnoszącego się wprost do dochodzenia rekompensaty z art. 10 u.p.n.o. od spółek osobowych handlowych — wnioski oparto wyłącznie na wykładni językowej przepisów KSH i u.p.n.o., bez odwołania do konkretnych sygnatur. Przed powołaniem się na tezy tego artykułu w piśmie procesowym zalecana jest weryfikacja aktualnej linii orzeczniczej w LEX/Legalis.
Podsumowanie
Spółka jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna — w odróżnieniu od spółki cywilnej — mają własną zdolność prawną (art. 8 § 1 KSH) i są samodzielnymi stronami transakcji handlowej w rozumieniu u.p.n.o. Jako wierzyciel dochodzi rekompensaty sama spółka, bez potrzeby pozywania w imieniu wszystkich wspólników łącznie. Jako dłużnik odpowiada w pierwszej kolejności spółka, a subsydiarnie — wspólnicy odpowiadający bez ograniczenia: wszyscy w spółce jawnej, tylko komplementariusze w spółce komandytowej i komandytowo-akcyjnej. Komandytariusze i akcjonariusze SKA korzystają z ograniczenia odpowiedzialności, z zastrzeżeniem pułapki związanej z umieszczeniem nazwiska komandytariusza w firmie spółki.
Masz faktury zapłacone po terminie? Sprawdź ile możesz odzyskać — bezpłatna analiza na rekompensa.pl.
Powiązane artykuły: Spółka cywilna jako wierzyciel lub dłużnik, Spółka z o.o., PSA lub S.A. w organizacji jako wierzyciel lub dłużnik, Jak ustalić, czy przysługuje Ci 40, 70 czy 100 euro rekompensaty, Jak liczyć odsetki ustawowe za opóźnienie w płatności B2B, Rekompensata za opóźnienie w płatności B2B — kompletny przewodnik.